शुक्रबार, साउन २३, २०७७

समाचार विशेष

‘कोरोनाबाट नआत्तिऔं, अरू महामारी बाँकी नै छन्’

1584784033chamero.jpg
ग्याबोनस्थित अन्तर्राष्ट्रिय मेडिकल अनुसन्धान केन्द्रमा परीक्षणका लागि जालोमा पारिएको चमेरो । एएफपी

मध्य अफ्रिकी मुलुक ग्याबोनको ‘मियाबोट २’ गाउँको जनसंख्या १ सय ५० जति छ। इभिन्दो नदीको दक्षिण किनारमा रहेको यो गाउँनजिकै घना जंगल छ। बस्तीमा मलेरिया, डेंगु, पहेंलो ज्वरो, निद्रा नलाग्ने रोग संक्रमण भइरन्छ।

सन् १९९६ जनवरीमा गाउँमा इबोला भाइरस देखापर्‍यो। सो घातक भाइरसबारे संसारले उतिसारो सुनेको थिएन। इबोला संक्रमित ३७ मध्ये २१ जनाले ज्यान गुमाए।

ज्यान गुमाउनेमा एक जना त्यस्ता व्यक्ति थिए, जसले नजिकैको जंगलमा पाइने चिम्पान्जीको छाला काढेका र काटकुट पारेर खाएका थिए।

अफ्रिकी सहरका मासुबजारमा मानिसको ज्यान लिने नयाँनयाँ भाइरस कसरी देखा परिरहेको छ भन्ने अध्ययन गर्न सन् २००४ मा मियाबोट–२ पुग्ने अवसर मिल्यो।

उनीहरूले चिम्पान्जी घरमा ल्याएर पकाएर खाए। मासु खाने जत्तिलाई केही घण्टापछि कडा ज्वरो आयो। कोही त तत्कालै मरिहाले।

गाउँ पुग्न डुंगामा एक दिन यात्रा गरेपछि कैयौं घण्टा जंगलको बाटो हिँड्नुपर्छ। गाउँका मानिस इबोला भाइरसका कारण त्रसित देखिन्थे। संक्रमित ९० प्रतिशतमध्ये भाइरस फेरि आउने त होइन भन्ने डरले थर्कमान थिए।

गाउँलेले बताएअनुसार केटाहरू कुकुर लिएर जंगल पसेका थिए। कुकुरले चिम्पान्जीलाई मारेछ। उनीहरूले चिम्पान्जी घरमा ल्याएर पकाएर खाए। मासु खाने जत्तिलाई केही घण्टापछि कडा ज्वरो आयो। कोही त तत्कालै मरिहाले। अरूलाई हतारहतार अस्पताल दौडाइयो।

बाँचेकामध्ये एक जना थिए, नास्टो बेमास्टिक। उनले पनि परिवारका धेरै सदस्य गुमाएका थिए। ‘पहिला हामीलाई जंगल मनपर्थ्याे तर अचेल डर लाग्न थालेको छ,’ उनले भने।

आज आएर अनुसन्धानकर्ताको बुझाइ फरक भएको छ। त्यो के भने जैविक विविधता विनाशका कारण कोभिड–१९ जस्ता नयाँ भाइरस देखापरेका हुन्।

एक दशकअघिसम्म वन्यजन्तु बसोबास गर्ने जंगल तथा उन्नत प्राकृतिक वातावरणले मानिसलाई जोखिममा पारेको हुन्छ भन्ने आमधारणा थियो। किनकि इबोला, एचआईभी र डेंगुका भाइरस त्यस्तै वातावरणबाट उत्पत्ति भएका हुन्।

आज आएर अनुसन्धानकर्ताको बुझाइ फरक भएको छ। त्यो के भने जैविक विविधता विनाशका कारण कोभिड–१९ जस्ता नयाँ भाइरस देखापरेका हुन्।

डिसेम्बर २०१९ मा चीनमा देखापरेको कोभिड–१९ ले धनी–गरिब सबै राष्ट्रलाई गहिरो मानवीय तथा आर्थिक क्षति पुर्‍याइसकेको छ। याे भाइरसको संक्रमण दर तीव्र छ।

कोरोना भाइरसले पृथ्वीमा बसोबास गर्ने मानव, अन्य प्राणी र समग्र पर्यावरणलाई एकअर्कासँग जोडेको छ।

त्यसो भए ३० वर्षअघि सडक बनाउने, खानी खन्ने, सिकार गर्ने, रूख ढाल्नेलगायतका मानवीय क्रियाकलापले इबोला भाइरस निम्त्याएको हो त?

‘हामीले जंगल अतिक्रमण गर्‍यौं। ती स्थानमा धेरै प्रजातिका वन्यजन्तु तथा वनस्पति हुन्थे। ती प्राणी र वनस्पतिमै कैयौं अज्ञात भाइरस हुन्थे,’ स्पिलओभर : यानिमल इन्फेक्सन एन नेक्स्ट प्यान्डेमिक पुस्तकका लेखक डेभिड क्वामेन भन्छन्।

उनले हालै न्युयोर्क टाइम्समा लेखेका छन्, ‘हामीले वन विनाश गर्‍यौं, जीवजन्तु मार्‍यौं वा पिँजडामा हालेर बजारमा पठायौं। पर्यावरण बिगारिदियौं र भाइरसलाई आफ्नो प्राकृतिक बासस्थान छोडेर अन्त जानुपर्ने अवस्था बनाइदियौं। भाइरसले आफू बस्ने नयाँ ठाउँ खोज्यो। भाइरसले मान्छेको शरीरलाई बासस्थान बनायो।’

६० प्रतिशत रोग संक्रमण जनावरबाट

जनावरबाट मानिसमा रोग सर्दै छन्। कतिपय रोग त द्रुत गतिमा फैलिइरहेका छन्। अमेरिकाको केन्द्रीय रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रले मानिसमा संक्रमित तीन चौथाइ भाइरसको उत्पत्ति जनावरमा भएको आंकलन गरेको छ।

रेबिज र प्लेगजस्ता रोग धेरै शताब्दीअघि नै जनावरबाट मानिसमा सरेका हुन्। चमेरोबाट मार्गबर्ग भाइरस सर्‍यो।

मानिसमा देखा परेको अन्य रोगमा ‘लासा फिभर’ पनि पर्छ, जुन सन् १९९६ मा नाइजेरियामा देखिएको थियो। यस्तै ‘निपा’ मलेसियामा देखिएको थियो भने ‘सार्स’ चीनमा।

युनिभर्सिटी कलेज लन्डनकी पर्यावरण र जैविक विविधता प्रमुख केट जोन्स भन्छिन्, ‘जनावरका कारण हुने रोग स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रका लागि ठूलो खतरा बनेको छ।’

सन् २००२/३ मा सार्स ३० भन्दा बढी मुलुकमा फैलियो र ७ सयको ज्यान गयो। ‘जिका’ र ‘वेस्ट नाइल’ भाइरस अफ्रिकाबाट हराएका छन् तर अन्त देखापरे ।

युनिभर्सिटी कलेज लन्डनकी पर्यावरण र जैविक विविधता प्रमुख केट जोन्स भन्छिन्, ‘जनावरका कारण हुने रोग स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा अर्थतन्त्रका लागि ठूलो खतरा बनेको छ।’

सन् २००८ मा जोन्सलगायतका अनुसन्धानकर्ताले सन् १९६० देखि २००४ सम्मको अवधिमा ३ सय ३५ रोग फैलिएको र तीमध्ये ६० प्रतिशत रोग जनावरबाट मानिसमा संक्रमण भएको पत्ता लगाएका थिए।

जोेन्स भन्छिन्, ‘वातावरणीय परिवर्तन र परिवर्तित मानवीय व्यवहारका कारण जनावरका कारण रोग संक्रमण भएको हो। सडक निर्माण, खानी सञ्चालन तथा बढ्दो जनसंख्या तथा सहरीकरणले वन विनाश भयो। त्यसपछि मानिस वन्यजन्तुसँगको संसर्गमा पुग्यो।

वन्यजन्तुका कारण मानवमा रोग सर्नुको कारणबारे उनी भन्छिन्, ‘वातावरणीय अवस्थितिमा मान्छेको उपस्थिति चाहिनेभन्दा बढी भयो। हामी कुनै व्यवधान नभएको प्राकृत स्थानमा गएर आफूलाई प्रस्तुत गरिरहेका छौं। आफैं जान्ने भएर भाइरस सर्ने वासस्थान बनाउँछौं अनि लौ फेरि नयाँ भाइरस आयो भनेर कोहोलो मच्चाउँछौं।’

भूमिको प्राकृतिक अवस्थामा खलल पुर्‍याउँदा पर्ने असरबारे अध्ययन गरेकी जाेन्स भन्छिन्, ‘प्राकृतिक भूमि बिगारिरहँदा जेजति प्रजाति बचेका हुन्छन्, तिनैबाट मानिसमा रोग सरेका हुन्।’

‘रोगको विकास निरन्तर चलिरहेकै हुन्छ र कुनै एक विन्दुमा त्यसले मानवलाई पनि खतरा गर्न सक्छ’, युनिभर्सिटी अफ लिभरपुलका भेटेरेनरी इन्फेक्सियस डिजिजका प्रमुख एरिक फेब्रे भन्छन्, ‘जनावरबाट मानिसमा रोग सर्ने सम्भावना सधैं रहन्छ।’

उनका अनुसार अब रोगको फैलावट सहरी र प्राकृतिक दुवै अवस्थामा उस्तै हुन्छ।

‘हाम्रो जनघनत्व निकै बढेको छ। जहाँ बसोबास गरिरहेका छौं त्यहीं वरिपरि चमेरो, मुसा, चरा र घरपालुवा जनावर छन्। यस्तो वातावरणमा एक प्रजातिबाट अर्को प्रजातिमा संक्रमण सर्ने सम्भावना हुन्छ।’

उत्तरपूर्वी ग्याबोनस्थित एक गाउँमा मारेर बिक्रीका लागि राखिएको बाँदर।

इमरोय विश्वविद्यालयका रोगविज्ञ थोमस गिलेप्सी भन्छन्, ‘कोरोना संक्रमणले आश्चर्यमा पर्नु पर्दैन। अरू महामारी अझै बाँकी छन्। वास्तवमा हामी ठूलो समस्याको आरम्भमा छौं।’

गिलेप्सीका अनुसार जनावरको बासस्थान बिगारेपछि उनीहरुबाट मानिसमा रोग सर्न थालेको हो। ‘ठूलो महामारी फैलाउन सक्ने इफ्लुएन्जा फैलिएला भन्ने हाम्रो आंकलन छ,’ उनी भन्छन्।

जहाँतहीँका वन्यजन्तु दबाबमा परेका छन्। भूमिको परिवर्तित अवस्थाले वन्यजन्तुको वासस्थान विनाश भइरहेको छ।

जनावरका प्रजातिको एकअर्कामा संसर्ग बढी हुनुका साथै मानवसँग पनि निकटता बढिरहेको छ। विभिन्न परिस्थितिको आत्मसात् गर्ने जनावरका एक प्रजाति अन्य प्रजातिसँग मिसिएका छन् भने मानव पनि जनावरसँगको संसर्गमा छ।

यद्यपि मानवीय स्वास्थ्य अनुसन्धानमा विरलै प्राकृतिक इकोसिस्टमलाई सन्दर्भ लिने गरिएको छ।

न्यु योर्कस्थित केरी इन्स्टिच्युट अफ इकोसिस्टम स्टडिजका रिचार्ड ओस्टफेल्डको भन्छन्, ‘वैज्ञानिक तथा जनमानसमा प्राकृतिक इकोसिस्टम मानिसका लागि खतरा हो भन्ने गलत धारणा पाइन्छ। प्रकृतिमा जोखिम भए तापनि मानवीय क्रियाकलापले चाहिँ स्वास्थ्य जोखिम बढेको हो।’

मुसाका प्रजाति र चमेरोको बासस्थान विनाश हुँदा उनीहरू जोखिममा छन्। उनीहरूबाट सरुवा रोग सर्ने सम्भावना प्रबल हुन्छ।

ओस्टफेल्डका अनुसार मुसा र चमेरोले जनावरबाट रोग सार्न प्रत्यक्ष भूमिका खेलेका हुन्छन्।

‘मुसाका प्रजाति र चमेरोको बासस्थान विनाश हुँदा उनीहरू जोखिममा छन्। उनीहरूबाट सरुवा रोग सर्ने सम्भावना प्रबल हुन्छ। हामी जति मात्रामा जंगल विनाश गर्दै जान्छौं त्यही मात्रामा जोखिम पनि बढ्दै जान्छ।’

अर्को जोखिम क्षेत्र मासु बजार

वैज्ञानिकका अनुसार जनावरबाट मानिसमा सर्ने रोग फैलिने अर्को ठाउँ मासु बजार हो। चिनियाँ अधिकारीले पनि ताजा मासु किनबेच गरिने वुहानको मुख्य बजारबाट कोरोना महामारी फैलिएको शंका गरेका छन्।

वुहानको मासु बजारमा स्याल, छेपारो, गोही, बिच्छी, मुसा, लोखर्के, फ्याउरो, कछुवालगायतका मासु किनबेच हुन्थ्यो।

अहिले चीन सरकारले वुहानको मासु बजार बन्द गराएको छ भने माछा र समुद्री खानाबाहेक मासु खान प्रतिबन्ध लगाएको छ।

अफ्रिकाको मासु बजारमा बाँदर, चमेरो, जंगली चरा, स्तनधारी जनावर, किराफट्याङ्ग्रा, मुसा प्रजातिको काटमार र किनबेच हुन्छ। त्यहाँ फोहोर व्यवस्थापन पनि गरिँदैन।

‘ताजा मासु बजार मानवमा जनावरजन्य रोग सार्ने मुख्य स्थल हो,’ गिलेस्पी भन्छन्, ‘जब विभिन्न प्रजातिको संसर्ग एकै ठाउँमा हुन्छ तब संक्रमण ह्वात्तै बढ्छ।’

अहिले चीन सरकारले वुहानको मासु बजार बन्द गराएको छ भने माछा र समुद्री खानाबाहेक मासु खान प्रतिबन्ध लगाएको छ। तर, वैज्ञानिकका अनुसार मासु बजार बन्द गर्नु समस्याको समाधान होइन।

व्यवहार परिवर्तन गर्नैपर्छ

‘परिवर्तन धनी–गरिब सबै समाजबाट आउनुपर्छ’, जोन्स भन्छिन्।
काठ, खनिज तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतको माग बढ्दै जाँदा प्राकृतिक अवस्था बिग्रँदै गयो। पर्यावरणमा व्यवधान आयो। रोग संक्रमण बढ्दै गयो।

उनी भन्छिन्, ‘हामीले विश्वव्यापी जैविक सुरक्षाबारे सोच्नैपर्छ। विकासोन्मुख मुलुकमा कहाँकहाँ केके कमजोरी भइरहेको छ, सोहीअनुसार स्वास्थ्य सुरक्षाका उपाय अवलम्बन गर्नुपर्छ। नत्र गल्ती दोहोरिइरहनेछन्।’

क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयको डेभिस स्कुल अफ भेटरनिटीका अनुसन्धानकर्ता ब्रयान बर्ड भन्छन्, ‘विगतको तुलनामा अहिले जोखिमको मात्रा बढेको छ। रोग संक्रमण हुन्छन् तसर्थ हामीले के गर्ने हो चाँडै गर्नुपर्छ।’

हामीले व्यवहार परिवर्तन गर्नुपर्छ र समुदायको कुरा सुन्नुपर्छ।

‘मैले इबोला महामारीका बेला सेरालियोनमा काम गर्दा के अनुभव गरेको छु भने स्थानीय बासिन्दा र समुदायलाई सही सूचनाको असाध्यै खाँचो छ। उनीहरू के कसो हो जान्न–बुझ्न उत्सुक हुन्छन्,’ बर्ड भन्छन्।

अबको महामारी कुन ठाउँमा फैलिन्छ भन्ने यकिन नभएको उनको भनाइ छ। कथंकदाचित महामारी फैलियो भने के गर्ने भनेर न्यूनीकरणका योजना ल्याउनुपर्ने सुझाव उनको छ।

उनले भने, ‘के पक्कापक्की छ भने अर्को महामारी आउनेछ।’

(गार्डियनमा प्रकाशित जोन भिडालको लेखको भावानुवाद)

अनुवाद : महेश्वर आचार्य 

प्रतिक्रिया दिनुहोस्